گمرک بوشهر و پیشینه تاریخی آن

در پی گسترش تجارت جهانی و افزایش رقابت برای ورود به حوزه های جدید اقتصادی، خلیج فارس در دوره ی قاجار به عنوان یکی از مهمترین کانون های اقتصادی و تجاری مورد توجه قرار گرفت و گمرکات آن تبدیل به مهمترین دروازه های ارتباطی ایران با کشورهای قدرتمند گردید. یکی از مراکز گمرکی که در این دوره نقش به سزایی در گسترش تجارت خارجی ایران در خلیج فارس ایفا نمود، گمرک بوشهر بود. این گمرک به دلیل برخورداری از موقعیت مناسب و مزیت های مختلف اقتصادی، نقش مهمی در رونق تجارت خارجی ایران ایفا نمود. اگرچه این بندر در دوره ی مورد مطالعه با فراز و نشیب های اقتصادی- سیاسی زیادی همراه بود ولی همواره یکی از مهمترین دروازه های تجارتی ایران در خلیج فارس محسوب می شد. مهمترین طرف های تجارتی ایران کشورهای انگلیس و هند بودند که بیشترین مبادلات تجاری با آنها انجام می گرفت.

این بندر به دلیل موقعیت ژئوپولیتیکی و تجاری که داشت از نیمه ی دوم قرن هجدهم، نقش عمده ای در تحولاات اقتصادی- سیاسی ایران و به ویژه تجارت خارجی ایفا نمود و به همین دلیل توجه تجار و نمایندگان سیاسی قدرت های خارجی، به ویژه انگلیس را جلب کرد. گمرک بوشهر در آن دوره مزیت های سیاسی- اقتصادی زیادی داشت. از جمله اینکه مسیر تجارتی بوشهر- شیراز- اصفهان با وجود مشکلاتی که داشت، مهمترین راه تجاری خلیج فارس به مناطق داخلی ایران همچون اصفهان محسوب می شد. بنابراین تجار به استفاده از این مسیر تمایل داشتند زیرا می توانستند از آن طریق کالاهای ارسالی خود به ایران را به مراکز اقتصادی داخلی مانند شیراز، اصفهان و تهران حمل نموده و کالاهای تولیدی این مناطق را از طریق گمرک بوشهر به خارج از کشور صادر نمایند.

 

 

 

همچنین بندر بوشهر این امتیاز را داشت که علاوه بر داشتن لنگرگاه ها و مراکز اقتصادی فعال و پررونق، مرکز صدور محصولات کشاورزی باشد زیرا در بیشتر زمین های اطراف و مناطقِ پس کرانه ای، بخصوص ایالت فارس، محصولات متنوع کشاورزی تولید می شد که در رونق تجارت خارجی ایران نقش مهمی ایفا می کرد؛ به طوری که در تجارت بندر بوشهر میزان واردات کالا بستگی زیادی به مقدار محصولات صادراتی داشت. به سخن دیگر با عواید حاصله از صادرات، کالاهای خارجی خریداری می شد و به همان میزان که ارزش کالاهای صادراتی افزایش می یافت بر حجم اقلام وارداتی نیز افزوده می شد. علاوه بر آن، حوزه ی تجارتی بندر بوشهر به دلیل ارتباط با کانون های اقتصادی همچون فارس و اصفهان، که دارای بازار خرید و فروش مناسبی بودند، کالاها از کشش قیمتی خوبی برخوردار بودند و همین شرایط در رونق اقتصادی بوشهر نقش اساسی داشت.

گمرک بوشهر از جمله گمرکات فعال و مهم جنوب ایران و خلیج فارس بود. وجود مقام « شهبندر » در بوشهر نشانه ی قدرت تاریخی این گمرک محسوب می شود . اما تاریخچه ی گمرک خانه ی فعلی بوشهر به اوایل دوره ی قاجار برمی گردد. بر اساس مندرجات سردر قدیمی ساختمان گمرک، در سال ۱۲۶۰ هـ.ق/ ۱۸۴۴ م. تأسیس شده است. ساختمان ها و تجهیزات و انبارها و امکانات گمرک بوشهر توسط معین التجار بوشهری که خود از تجّار متنفّذ و قدرتمند ایران در دوره ی قاجار بود، ساخته و تأمین شده است.

از آغاز دهه ی هفتاد سده ی نوزدهم میلادی با استقرار مجدد امنیت به بنادر جنوب مثل بوشهر و برطرف شدن اغتشاشات موجود و رقابت های سیاسی، دوباره تجارت خارجی رو به ترقی نهاد. این شکوفایی از سال ۱۲۹۰ هـ.ق/ ۱۸۷۳ م. شروع شد و در سال های ۹۲-۱۲۹۱ هـ.ق/ ۷۵-۱۸۷۴ م. حجم کل تجارت خارجی ایران از طریق بوشهر افزایش یافت به نحوی که ۲۶ درصد کل حجم واردات و حدود ۲۹ درصد کل حجم صادرات خلیج فارس را به خود اختصاص داد.

از دهه ی ۱۸۷۰ م. به بعد، بر خلاف سال های اوایل دوره ی قاجار، بیشترین حجم مبادلات تجاری خلیج فارس از طریق بوشهر به جای هندوستان با انگلستان انجام می گرفت و در سال های ۵-۱۸۷۴ م. حدود ۵۶ درصد واردات به بوشهر از هند و حدود ۲۲ درصد واردات و صادرات این بندر به هند صورت می گرفت. این در حالی است که بندرعباس، بیشترین حجم واردات و صادرات را با هندوستان داشت و این به خاطر موقعیت مهم اقتصادی و استراتژیک بوشهر بود که دولت انگلستان متوجه آن شده بود.

بندر بوشهر که از زمان نادرشاه به عنوان پایگاه دریایی ایران برای نظارت بر نیروهای ایرانی در خلیج فارس انتخاب گردید پس از مدتی تبدیل به مرکز عمده ی تجارت دریایی شد و توجه تجار داخلی و خارجی را به خود جلب کرد، به نحوی که در سرتاسر دهه های ۱۷۴۰ و ۱۷۵۰ میلادی، کشتی های تجارتی انگلیسی، فرانسوی و هلندی در بوشهر به فعالیت های بازرگانی می پرداختند. گسترش تدریجی اقتصادی- سیاسی بوشهر و ناآرامی هایی که در بندرعباس و مناطق پیرامون آن اتفاق افتاد، زمینه ساز انتقال مرکز امور اقتصادی خلیج فارس از بندرعباس به این بندر شد.

با فعال شدن بندر بوشهر، تغییر و تحولات زیادی در عرصه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این بندر به وجود آمد. از نظر سیاسی مراکز جدید سیاسی مانند کارگزاری و کنسولگری های خارجی در این بندر ایجاد شد. از نظر اقتصادی، تأسیسات جدید بندری و تجارتی مانند گمرکخانه، کاروانسرا، دفاتر پست و تلگراف و بازارهای ایجاد شد و بوشهر تبدیل به یک بندر فعال تجارتی ترانزیتی شد/ با گسترش تجارت و ایجاد امنیت در جاده ی بوشهر- شیراز- اصفهان، تجّار شهرهای مختلف در این بندر دفاتر نمایندگی تجاری دایر نمودند. کمپانی های خارجی نیز اقدام به افتتاح نمایندگی نمودند، همچنین در سال ۱۳۰۶ هـ.ق/ ۱۸۸۹ م. بانک شاهنشاهی در این بندر دایر گردید. این امکانات و تأسیسات موجب افزایش مهاجرت و رشد جمعیت شد، به گونه ای که جمعیت بوشهر از حدود ۸-۶ هزار نفر در آغاز سده ی نوزدهم میلادی به حدود ۲۵۰۰۰ نفر در سال ۱۳۱۹ هـ.ق/ ۱۹۰۱م. رسید.

گسترش تجارت بوشهر و افزایش تولید محصولات کشاورزی بر ساختار اجتماعی- اقتصادی بوشهر نیز اثر گذاشت در نتیجه وضعیت معیشیتی مردم بهتر شد و گرایش به مصرف کالاهای تجملی و مصرفی فزونی گرفت. این تغییر و تحولات موجب شد تا تجارت خارجی ایران از طریق گمرک این بندر و بنادر پیرامون آن با مراکز عمده ی اقتصادی همچون کشورهای سواحلی خلیج فارس، اروپا، هند و شرق دور در دوره ی قاجار گسترش یافته و در عصر ناصری به اوج خود برسد.

گرچه با گشایش کارون به روی کشورهای اروپایی و بخصوص انگلستان، گمرک بوشهر اهمیت سیاسی- اقتصادی اولیه ی خود را از دست داد و از حجم تجارت خارجی ایران از این گمرک کاسته شد، ولی هرگز فعالیت های تجاری آن متوقف نشد و در میان بنادر خلیج فارس پس از بندر محمره، بیشترین مبادلات تجاری از طریق این گمرک انجام می شد. با ورود نفت به عرصه ی سیاسی- اقتصادی ایران که موجب شد تا کارون اهمیت سیاسی- اقتصادی خود را از دست داده و در سیاست گزاری های انگلستان جای خود را به ملاحظات نفتی دهد، فعالیت های تجاری گمرک بوشهر، به ویژه بعد از جنگ جهانی اول رونق و شتاب دوباره ای گرفت و تا اواخر دوره ی قاجار ادامه یافت و در اثر عواملی همچون رونق تجارت داخلی، گسترش امنیت دریایی، سروسامان پیداکردن اوضاع سیاسی بوشهر و نیز ثبات سیاسی و امنیتی که در مسیرهای تجاری این بندر به وجود آمد، فعالیتهای تجاری گمرک بوشهر افزایش چشمگیری پیدا کرد، به گونه ای که در سال های ۳۹-۱۳۳۸ هـ.ق/ ۲۱-۱۹۲۰ م. حدود ۱۵ درصد ارزش کل تجارت خارجی ایران را به خود اختصاص داد.

در مجموع گمرک بوشهر در دوره ی قاجار فعال ترین بندر بین المللی ایران بود و حجم مبادلات تجاری بالایی با مراکز مهم اقتصادی داخلی و خارجی داشت؛ متاسفانه با ایجاد راه آهن سراسری امور تجاری این بندر به خرمشهر انتقال یافت و به تدریج از رونق آن کاسته شد، اما طی سالیان اخیر با ایجاد زیرساختهای بندری و لایروبی بندر بوشهر و اعطای تخفیف سود بازرگانی از سوی دولت عدالت محور باعث شده تا بندر بوشهر احیاء شود و در مسیر دوران طلایی گذشته خود قرار گیرد.

بستر محیای شهر از یک سو و علاقه به تجارت و تجربه اطرافیان در امور گمرکی از سوی دیگر سبب شد تا شرکتی بازرگانی ثبت نماییم.